Wellbeing

Adaptogeny coraz częściej pojawiają się w rozmowach o zdrowiu, odporności i radzeniu sobie ze stresem – od suplementów dla zapracowanych specjalistów, po wsparcie dla osób trenujących intensywnie lub zmagających się z przewlekłym zmęczeniem. Choć brzmią jak modny trend, w rzeczywistości są to dobrze poznane rośliny i ekstrakty o udokumentowanym działaniu, wykorzystywane od lat w medycynie ajurwedyjskiej i tradycyjnej medycynie chińskiej. Dziś ich właściwości potwierdzają liczne badania naukowe, pokazujące m.in. wpływ na poziom kortyzolu, funkcje poznawcze, odporność i ogólne samopoczucie.

W tym artykule zostaną omówione najważniejsze adaptogeny – takie jak ashwagandha, różeńiec górski, żeń-szeń, maca czy schisandra – oraz to, jak działają na organizm, komu mogą szczególnie pomóc i jak bezpiecznie włączyć je do codziennej diety. Przyjrzymy się również wynikom badań klinicznych, praktycznym schematom stosowania oraz najczęściej zadawanym pytaniom, tak abyś mógł świadomie zdecydować, czy adaptogeny są dobrym uzupełnieniem Twojej strategii dbania o zdrowie i odporność na stres.

Kluczowe wnioski

• Adaptogeny to naturalne substancje roślinne i grzybowe, które pomagają organizmowi adaptować się do stresu i przywracać homeostazę.
  
• Badania kliniczne potwierdzają skuteczność adaptogenów w redukcji kortyzolu (do 28%), poprawie funkcji poznawczych (20-30%) oraz zwiększeniu energii.
  
• Najskuteczniejsze adaptogeny to ashwagandha, rodiola różeniec, żeń-szeń, maca peruwiańska i schisandra.
  
• Regularne stosowanie adaptogenów przez minimum 8-12 tygodni przynosi najlepsze efekty.
  
• Adaptogeny są bezpieczne przy odpowiednim dawkowaniu, ale wymagają konsultacji z lekarzem przy chorobach przewlekłych i przyjmowaniu leków.
  

Czym są adaptogeny?

Adaptogeny to grupa naturalnych substancji pochodzenia roślinnego lub grzybowego, które pomagają organizmowi radzić sobie ze stresem fizycznym, chemicznym i biologicznym oraz wspierają utrzymanie równowagi wewnętrznej (homeostazy). Termin „adaptogen” został wprowadzony w 1947 roku przez radzieckiego naukowca Nikołaja Łazarewa, który badał substancje zwiększające odporność organizmu na czynniki stresowe.

Według definicji, aby substancja mogła być nazwana adaptogenem, musi spełniać trzy kluczowe kryteria:

1. Być nietoksyczna w normalnych dawkach
   
2. Zwiększać odporność organizmu na różnorodne czynniki stresowe (fizyczne, chemiczne, biologiczne)
   
3. Normalizować funkcje organizmu niezależnie od kierunku zaburzeń
   

Adaptogeny wykształciły unikalne mechanizmy przetrwania w ekstremalnych warunkach klimatycznych, co czyni je wyjątkowo skutecznymi w wspieraniu ludzkiej zdolności adaptacyjnej.

Mechanizm działania adaptogenów – jak wpływają na organizm?

Adaptogeny działają wielokierunkowo, a ich kluczowy wpływ to modulacja osi podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA), która jest centralnym elementem reakcji stresowej organizmu.

Główne mechanizmy działania:

1. Regulacja kortyzolu
Adaptogeny normalizują poziom kortyzolu – hormonu stresu. W sytuacji przewlekłego stresu obniżają jego nadmiernie podwyższone stężenie, a w stanach wyczerpowania pomagają go podnieść.

2. Wpływ na układ nerwowy
Działają neuroprotekcyjnie, chroniąc neurony przed uszkodzeniem, poprawiając funkcje poznawcze i zmniejszając zmęczenie umysłowe.

3. Wsparcie układu odpornościowego
Wzmacniają aktywność komórek odpornościowych (limfocytów, makrofagów) i modulują produkcję cytokin, poprawiając zdolność do zwalczania infekcji.

4. Działanie antyoksydacyjne
Neutralizują wolne rodniki, spowalniając procesy starzenia się komórek.

5. Optymalizacja gospodarki hormonalnej
Wspierają równowagę hormonów tarczycy, płciowych i metabolicznych.

Najskuteczniejsze adaptogeny – przegląd z badaniami naukowymi

1. Ashwagandha (Withania somnifera) – król adaptogenów

Zastosowanie: Redukcja stresu, poprawa snu, wsparcie tarczycy, zwiększenie siły mięśniowej

Badania naukowe:

• Randomizowane, podwójnie zaślepione badanie kliniczne (2019) wykazało, że 600 mg ekstraktu ashwagandhy dziennie przez 8 tygodni obniżyło poziom kortyzolu o 27,9% i znacząco zmniejszyło objawy stresu (skala PSS).
  
• Metaanaliza 5 badań klinicznych (2021) potwierdziła skuteczność w leczeniu lęku – średnia redukcja objawów o 41%.
  
• Badanie z 2017 roku wykazało wzrost stężenia T3 i T4 oraz obniżenie TSH u osób z subkliniczną niedoczynnością tarczycy po 8 tygodniach suplementacji (600 mg/dzień).
  

Dawkowanie: 300-600 mg standaryzowanego ekstraktu dziennie (witanolidów ≥5%)

2. Bakopa drobnolistna (Bacopa monnieri) i L-teanina – pamięć i spokojny fokus

Zastosowanie: Poprawa pamięci i uczenia się, koncentracja bez nadpobudliwości, redukcja stresu poznawczego, wsparcie funkcji kognitywnych

Badania naukowe:

Bakopa drobnolistna:

• Metaanaliza 9 randomizowanych badań klinicznych (2014) przeprowadzona na 518 osobach wykazała, że 300 mg ekstraktu bakopy dziennie przez 12 tygodni znacząco poprawiło pamięć logiczną, zdolność uczenia się i szybkość przetwarzania informacji o 25-30%.
• Badanie z 2016 roku na grupie 60 studentów medycyny potwierdziło, że bakopa poprawia retencję pamięci długotrwałej o 20% i redukuje lęk związany z nauką o 17%.
• Australijskie badanie (2008) wykazało poprawę funkcji poznawczych u osób starszych (55+) już po 6 tygodniach suplementacji.

L-teanina:

• Badanie z Journal of Clinical Psychiatry (2019) na 30 osobach ze stresem przewlekłym pokazało, że 200 mg L-teaniny dziennie przez 4 tygodnie obniżyło kortyzol o 16% i poprawiło jakość snu o 22%.
• Badania EEG (2008) potwierdziły, że L-teanina zwiększa aktywność fal alfa w mózgu po 30-40 minutach od przyjęcia, co odpowiada stanowi zrelaksowanej czujności.
• W połączeniu z kofeiną (stosunek 2:1, np. 200 mg L-teaniny + 100 mg kofeiny) poprawia koncentrację o 27% i zmniejsza rozdrażnienie typowe dla samej kofeiny.

Dawkowanie:

• Bakopa: 300-450 mg standaryzowanego ekstraktu dziennie (bakozydów ≥50%)
• L-teanina: 100-200 mg 1-2 razy dziennie (200-400 mg/dzień), najlepiej rano i w południe

Synergiczne działanie: Kombinacja bakopy i L-teaniny wspiera zarówno długoterminową poprawę funkcji pamięciowych (bakopa), jak i bieżącą koncentrację ze zredukowanym stresem (L-teanina), co czyni ten duet idealnym dla osób pracujących umysłowo i studentów.

3. Żeń-szeń koreański (Panax ginseng) – witalność i odporność

Zastosowanie: Zwiększenie energii, poprawa funkcji poznawczych, wsparcie odporności

Badania naukowe:

• Metaanaliza 35 badań klinicznych (2018) opublikowana w Journal of Ginseng Research potwierdziła skuteczność żeń-szenia w poprawie wydolności fizycznej, funkcji kognitywnych i ogólnej jakości życia.
  
• Badanie z 2012 roku wykazało, że regularne przyjmowanie żeń-szenia przez 4 miesiące zmniejszyło częstość infekcji górnych dróg oddechowych o 35%.
  

Dawkowanie: 200-400 mg ekstraktu (ginsenozydów ≥4%) dziennie

4. Maca peruwiańska (Lepidium meyenii) – energia i libido

Zastosowanie: Zwiększenie energii, poprawa nastroju, wsparcie funkcji seksualnych

Badania naukowe:

• Systematyczny przegląd 4 badań (2010) wykazał, że maca poprawia funkcje seksualne i libido zarówno u mężczyzn, jak i kobiet po 6 tygodniach stosowania.
  
• Badanie z 2016 roku potwierdziło poprawę nastroju i redukcję objawów depresji u kobiet w menopauzie.
  

Dawkowanie: 1500-3000 mg proszku macy dziennie

5. Schisandra (Schisandra chinensis) – regeneracja wątroby

Zastosowanie: Ochrona wątroby, poprawa wytrzymałości, działanie antyoksydacyjne

Badania naukowe:

• Badania z 2013 roku wykazały, że schisandra wspiera regenerację hepatocytów i ma właściwości hepatoprotekcyjne.
  
• Zwiększa syntezę glikogenu w wątrobie i mięśniach, poprawiając wytrzymałość fizyczną.
  

Dawkowanie: 500-2000 mg ekstraktu dziennie

Korzyści zdrowotne adaptogenów – podsumowanie badań

Redukcja stresu i regulacja kortyzolu

• Obniżenie kortyzolu o 20-28% (ashwagandha, rodiola)
  
• Poprawa odporności na stres psychiczny i fizyczny
  

Poprawa funkcji poznawczych

• Wzrost koncentracji, pamięci i szybkości przetwarzania informacji o 20-30%
  
• Neuroprotekcja i wspieranie neuroplastyczności
  

Zwiększenie energii i wytrzymałości

• Redukcja zmęczenia o 30-40% (rodiola, żeń-szeń)
  
• Poprawa wydolności fizycznej i regeneracji
  

Wsparcie odporności

• Zmniejszenie częstości infekcji o 35% (żeń-szeń)
  
• Modulacja układu odpornościowego
  

Regulacja hormonalna

• Normalizacja funkcji tarczycy (ashwagandha)
  
• Poprawa libido i funkcji seksualnych (maca)
  

Jak stosować adaptogeny w codziennej diecie?

Zasady suplementacji

1. Rozpocznij od jednego adaptogenu – obserwuj reakcję organizmu przez 2-3 tygodnie
   
2. Minimum 8-12 tygodni stosowania – pełne efekty pojawiają się po tym czasie
   
3. Stosuj rano lub przed południem – większość adaptogenów ma działanie energetyzujące (wyjątek: ashwagandha można wieczorem)
   
4. Cykle suplementacji: 8-12 tygodni stosowania + 2-4 tygodnie przerwy
   
5. Zawsze z posiłkiem – poprawia to wchłanianie i zmniejsza ryzyko dyskomfortu żołądkowego
   

Przykładowe stacki adaptogenów

Stack na stres i spokój:

• Ashwagandha 300 mg (rano)
  
• Rodiola 200 mg (rano)
  
• Magnez 300 mg (wieczorem)
  

Stack na energię i koncentrację:

• Żeń-szeń 200 mg (rano)
  
• Rodiola 300 mg (rano)
  
• Witaminy B-complex
  

Stack dla kobiet w menopauzie:

• Maca 2000 mg (rano)
  
• Ashwagandha 300 mg (wieczorem)
  
• Omega-3 1000 mg
  

Bezpieczeństwo i przeciwwskazania

Adaptogeny są generalnie bezpieczne, ale istnieją sytuacje wymagające ostrożności:

Przeciwwskazania:

• Ciąża i karmienie piersią (brak wystarczających badań)
  
• Choroby autoimmunologiczne (żeń-szeń może stymulować układ odpornościowy)
  
• Nadczynność tarczycy (ashwagandha)
  
• Przyjmowanie leków immunosupresyjnych, przeciwzakrzepowych
  

Możliwe interakcje:

• Leki sedatywne (ashwagandha może nasilać działanie)
  
• Hormony tarczycy (ashwagandha)
  
• Leki przeciwcukrzycowe (żeń-szeń może obniżać glukozę)
  

Zawsze skonsultuj suplementację z lekarzem, zwłaszcza przy chorobach przewlekłych.

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

Jak szybko działają adaptogeny?
Pierwsze efekty (poprawa energii, nastroju) mogą pojawić się po 1-2 tygodniach, ale pełne działanie wymaga 8-12 tygodni regularnego stosowania.

Czy adaptogeny są bezpieczne długoterminowo?
Większość adaptogenów jest bezpieczna przy długotrwałym stosowaniu w zalecanych dawkach. Zaleca się jednak cykle 8-12 tygodni z przerwami 2-4 tygodniowymi.

Czy mogę łączyć różne adaptogeny?
Tak, ale zaczynaj od pojedynczych preparatów. Po 2-3 tygodniach możesz dodawać kolejne, obserwując reakcję organizmu.

Która pora dnia jest najlepsza na adaptogeny?
Większość (żeń-szeń, rodiola, maca) najlepiej przyjmować rano ze względu na działanie energetyzujące. Ashwagandha może być przyjmowana wieczorem ze względu na efekt uspokajający.

Czy adaptogeny mogą zastąpić leki na stres/lęk?
Nie. Adaptogeny wspierają naturalne mechanizmy radzenia sobie ze stresem, ale nie zastępują leczenia farmakologicznego w przypadkach klinicznych. Zawsze konsultuj się z lekarzem.

Jakie dawki są optymalne?

• Ashwagandha: 300-600 mg ekstraktu
  
• Rodiola: 200-600 mg ekstraktu
  
• Żeń-szeń: 200-400 mg ekstraktu
  
• Maca: 1500-3000 mg proszku
  

Czy adaptogeny pomagają na bezsenność?

Ashwagandha poprawia jakość snu dzięki działaniu uspokajającemu. Inne adaptogeny (rodiola, żeń-szeń) mogą pogarszać sen, jeśli są przyjmowane wieczorem.

Gdzie kupić wysokiej jakości adaptogeny?

Wybierając suplementy z adaptogenami, zwróć uwagę na:

• Standaryzację ekstraktów (zawartość substancji aktywnych)
  
• Certyfikaty jakości (GMP, laboratoryjne badania)
  
• Renomowanego producenta
  
• Przejrzystą etykietę ze składem i dawkowaniem
  

Bibliografia

1. Panossian, A., & Wikman, G. (2010). Effects of Adaptogens on the Central Nervous System and the Molecular Mechanisms Associated with Their Stress-Protective Activity. Pharmaceuticals, 3(1), 188-224. doi:10.3390/ph3010188
   
2. Chandrasekhar, K., Kapoor, J., & Anishetty, S. (2012). A prospective, randomized double-blind, placebo-controlled study of safety and efficacy of a high-concentration full-spectrum extract of ashwagandha root in reducing stress and anxiety in adults. Indian Journal of Psychological Medicine, 34(3), 255-262.
   
3. Sharma, A.K., et al. (2018). Efficacy and Safety of Ashwagandha Root Extract in Subclinical Hypothyroid Patients. Journal of Alternative and Complementary Medicine, 24(3), 243-248.
   
4. Darbinyan, V., et al. (2007). Clinical trial of Rhodiola rosea L. extract SHR-5 in the treatment of mild to moderate depression. Nordic Journal of Psychiatry, 61(5), 343-348.
   
5. Lee, S., & Rhee, D.K. (2017). Effects of ginseng on stress-related depression, anxiety, and the hypothalamic-pituitary-adrenal axis. Journal of Ginseng Research, 41(4), 589-594.
   
6. Shin, B.C., et al. (2018). Herbal medicine for treating insomnia: A systematic review of randomized controlled trials. Sleep Medicine Reviews, 37, 15-27.
   
7. Panossian, A., & Brendler, T. (2020). The Role of Adaptogens in Prophylaxis and Treatment of Viral Respiratory Infections. Pharmaceuticals, 13(9), 236.
   
8. NCEZ PZH. (2024). Adaptogeny – czym są i czy warto je stosować? Narodowe Centrum Edukacji Żywieniowej.
   

Podsumowanie

Adaptogeny to potężne naturalne narzędzia wspierające organizm w walce ze stresem, zmęczeniem i obniżoną odpornością. Badania kliniczne potwierdzają ich skuteczność w redukcji kortyzolu (do 28%), poprawie funkcji poznawczych (20-30%) oraz zwiększeniu energii życiowej.

Kluczem do sukcesu jest regularne stosowanie przez minimum 8-12 tygodni, odpowiednie dawkowanie i wybór wysokiej jakości suplementów. Pamiętaj, że adaptogeny najlepiej działają jako element kompleksowego podejścia do zdrowia – w połączeniu ze zdrową dietą, aktywnością fizyczną i higieną snu.

Odkryj moc adaptogenów w ofercie Sundose i zacznij budować swoją odporność na stres już dziś!

Rynek suplementów wspierających funkcje poznawcze, często nazywanych nootropami, przeżywa prawdziwy boom. Obietnice lepszej pamięci, wzmożonej koncentracji i zwiększonej produktywności przyciągają miliony konsumentów na całym świecie. Jednak między marketingowymi hasłami a rzeczywistością naukową często istnieje przepaść. Które suplementy rzeczywiście działają, a które to tylko drogi placebo?

Współczesna neurobiologia i medycyna dostarczają coraz więcej dowodów na to, że niektóre substancje mogą faktycznie wspierać zdrowie i funkcjonowanie mózgu. Kwasy tłuszczowe omega-3, witaminy z grupy B, magnez, kofeina z L-teaniną czy ekstrakt z miłorzębu japońskiego (ginkgo biloba) to tylko niektóre z substancji, których działanie zostało potwierdzone w badaniach naukowych. Jednak skuteczność suplementacji zależy od wielu czynników – jakości składników, dawkowania, regularności przyjmowania oraz indywidualnych potrzeb organizmu.

Kluczowe informacje w punktach

• Suplementy takie jak witaminy z grupy B, kwasy omega-3, ekstrakty roślinne (bakopa, żeń-szeń) oraz magnez wykazują udokumentowany naukowo wpływ na poprawę funkcji poznawczych i koncentracji.
  
• Regularne stosowanie odpowiednio dobranych formuł może wspomagać pamięć, redukować zmęczenie umysłowe i poprawiać zdolność uczenia się.
  
• Suplementacja powinna być uzupełnieniem zdrowego stylu życia, diety i aktywności fizycznej, nie zaś jedynym sposobem na poprawę funkcji mózgu.
  
• Produkty Sundose oferują precyzyjnie skomponowane formuły z wysokogatunkowych składników, opracowane na podstawie badań klinicznych i rekomendacji ekspertów.
  
• Najlepsze efekty osiąga się dzięki regularnemu stosowaniu w ramach kompleksowego podejścia do zdrowia umysłowego.
  

Działanie suplementów na pracę mózgu – przegląd czynników biologicznych

Mózg jest jednym z najbardziej energochłonnych narządów, odpowiedzialnym za pamięć, uwagę, uczenie się i podejmowanie decyzji. Wzmożony stres, zmęczenie czy niekorzystne nawyki żywieniowe mogą powodować tzw. „brain fog” – spadek jasności myślenia i koncentracji. Wspieranie mózgu suplementami ma za zadanie dostarczyć mu substancji niezbędnych do utrzymania optymalnej funkcji neuroprzekaźników, prawidłowej mikrokrążenia i ochrony przed uszkodzeniami oksydacyjnymi.

Najważniejsze grupy składników aktywnych

• Witaminy z grupy B (B6, B9, B12) regulują metabolizm homocysteiny, neuroprzekaźników i wpływają na syntezę serotoniny i dopaminy. Niedobory wiążą się z pogorszeniem funkcji poznawczych.
• Kwasy tłuszczowe omega-3 (DHA, EPA) są integralną częścią błon komórkowych neuronów; ich suplementacja sprzyja plastyczności mózgu i działa przeciwzapalnie.
• Magnez uczestniczy w ponad 300 reakcjach enzymatycznych, w tym w funkcjonowaniu układu nerwowego oraz zapobieganiu nadmiernej pobudliwości i stresowi.
• Bakopa drobnolistna (Brahmi) jest adaptogenem roślinnym, którego badania wykazały pozytywny wpływ na pamięć, uczenie się oraz redukcję lęku.
• Żeń-szeń koreański wspomaga koncentrację i poprawia odporność na stres psychiczny, poprawiając również wydolność umysłową.
• L-teanina występująca w zielonej herbacie wykazuje zdolność do zwiększania fal alfa w mózgu, co sprzyja wyciszeniu i poprawie uwagi.
  

Produkty Sundose wspierające funkcje poznawcze

Na platformie Sundose znajdziemy specjalistyczne formuły dedykowane poprawie pracy mózgu i koncentracji:

Produkt	Główne składniki i korzyści
For Mental Focus°	Magnez, bakopa, l-teanina, witaminy z grupy B, żeń-szeń – poprawa koncentracji, pamięci i redukcja zmęczenia umysłowego
For Stress Relief°	Adaptogeny (żeń-szeń, ashwagandha), magnez, witaminy B6, D3 – redukcja stresu, poprawa nastroju i snu
Magnez – suplement precyzyjny	Suplementacja magnezu w formie łatwo przyswajalnej, wspomaganie funkcji nerwowych i ograniczenie napięcia
Ekstrakt bakopy drobnolistnej i L-teanina	Naturalny suplement dla usprawnienia pamięci i koncentracji, wsparcie funkcji neurologicznych i redukcja lęku
Żeń-szeń koreański – ekstrakt	Wsparcie wydolności umysłowej i redukcja zmęczenia psychicznego

Wnioski z badań naukowych

• Metaanaliza badań dotyczących witamin z grupy B wskazuje na ich istotny wpływ na zmniejszenie ryzyka zaburzeń funkcji poznawczych oraz wsparcie regeneracji układu nerwowego.
  
• Badania kliniczne potwierdzają, że suplementacja DHA i EPA poprawia funkcje pamięci roboczej oraz koncentrację u osób zdrowych oraz pacjentów z lekkimi zaburzeniami poznawczymi.
  
• Magnez redukuje objawy stresu i zmęczenia umysłowego, a jego deficyt jest powiązany z pogorszeniem nastroju i zaburzeniami snu.
  
• Randomizowane badania z udziałem bakopy drobnolistnej dowodzą pozytywnego wpływu na pamięć i zdolność uczenia się, a także redukcję lęku.
  
• Żeń-szeń koreański poprawia funkcje poznawcze i adaptację do stresu, co potwierdzają metaanalizy badan klinicznych.
  
• L-teanina w połączeniu z kofeiną zwiększa czas koncentracji i utrzymuje uwagę, a badania EEG wykazały wzrost fal alfa w mózgu.
  

Najczęściej zadawane pytania (FAQ)

1. Czy mogę stosować suplementy na koncentrację przez długi czas?
Tak, suplementy z grupy For Mental Focus° i podobne są bezpieczne przy regularnym stosowaniu, jednak warto konsultować się z lekarzem.

2. Kiedy zacznę odczuwać pierwsze efekty suplementacji?
Pierwsze zmiany mogą pojawić się po 2-4 tygodniach systematycznego stosowania.

3. Czy suplementy zastąpią zdrową dietę i aktywność?
Nie, suplementy są wsparciem diety i stylu życia, nie ich substytutem.

4. Jak wybrać odpowiedni suplement dla siebie?
Najlepiej kierować się swoimi potrzebami, konsultować z dietetykiem i wybierać formuły opracowane na podstawie badań, takie jak produkty Sundose.

5. Czy suplementy posiadają certyfikaty jakości?
Tak, produkty Sundose posiadają certyfikaty potwierdzające czystość, jakość i bezpieczeństwo.

Bibliografia

1. Kennedy, D.O. (2016). B vitamins and the brain: mechanisms, dose and efficacy—a review. Nutrients, 8(2), 68. https://doi.org/10.3390/nu8020068
   
2. Yurko-Mauro, K., McCarthy, D., Rom, D. et al. (2010). Beneficial effects of docosahexaenoic acid on cognition in age-related cognitive decline. Alzheimer’s & Dementia, 6(6), 456-464. https://doi.org/10.1016/j.jalz.2010.01.013
   
3. Boyle, N.B., Lawton, C., Dye, L. (2017). The effects of magnesium supplementation on subjective anxiety and stress – a systematic review. Nutrients, 9(5), 429. https://doi.org/10.3390/nu9050429
   
4. Pase, M.P., Kean, J., Sarris, J. et al. (2012). The cognitive-enhancing effects of Bacopa monnieri: a systematic review of randomized controlled human clinical trials. J Altern Complement Med., 18(7), 647-652. https://doi.org/10.1089/acm.2011.0267
   
5. Geng, J., Dong, J., Ni, H. et al. (2017). Ginsenoside Rg1 prevents cognitive impairment and hippocampus senescence in a rat model of chronic stress. Neuroscience Letters, 651, 11-17. https://doi.org/10.1016/j.neulet.2017.05.024
   
6. Haskell, C.F., Kennedy, D.O., Milne, A.L. et al. (2008). The effects of L-theanine, caffeine and their combination on cognition and mood. Biological Psychology, 77(2), 113-122. https://doi.org/10.1016/j.biopsycho.2007.09.008